Συλλογή Στοιχείων ΗΛΙΑΣ ΧΡΗΣΤΕΑΣ

Η Μάνη βρίθει μύθων, θρύλων και παραδόσεων, που φέρνουν τις μνήμες της φυλής, χιλιάδες χρόνια πίσω. Η μανιάτικη διάλεκτος, πλήρης αρχαϊσμών, υπερακοντιζει την γλώσσα του Ομήρου αφού φθάνει στα χρόνια των Μυκηνών, στα χρόνια των πολεμιστών-θεών…

Η λέξη, που μόνο  σε Μανιάτες απαντάται και χρησιμοποιείτα. είναι ο ο  «καφός» ή «καβούτσος»- «αδελφός» και «καφή»- «αδελφή». Η γραμμική Β’ ( δεν είχε φωνήεντα), αποκρυπτογράφησε ότι ο «αδελφός» παριστάνετο με τα γράμματα «Κ-W»  και με την προσθήκη φωνηέντων «καφός»!

Στην διάλεκτο της Μάνης. υπάρχουν λέξεις Ομηρικές και μία προφορά της Ελληνικής εντελώς αρχαϊκής:  Την καρδιά οι Μανιάτες την λένε «καρδία», τα παιδιά «παιδία». Αντί παίζουν, λένε παίζουσι. Υπάρχει αυτούσια η προστακτική στον αρχαίο της τύπο, χρησιμοποιούνται οι λέξεις «τίγαρες»-τι λες; «μήγαρες»- μόριο δηλωτικό απορίας, αμφιβολίας, έκπληξης … μα… . Χρησιμοποιείται ακόμη και προφέρεται σε πολλές λέξεις η δασεία σαν «γιοτ» (j). Όπως πχ ο Ιερός Λιμήν, που οι ντόπιοι το προφέρουν Γιέρο-λιμένας, προφέροντας την δασεία του ιερός ως γιοτ.

Η μανιάτικη διάλεκτος-ζωντανό μνημείο της ελληνικής γλώσσας, διατηρώντας με αξιοθαύμαστο τρόπο γλωσσικά στοιχείατης αρχαιότητας, φτάνοντας ενδεχομένως μέχρι τη μυκηναϊκή εποχή, όπως μαρτυρά η λέξη “καφός”.

Η ανθεκτικότητα της διαλέκτου οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη διαχρονική απομόνωση της χερσονήσου γεωγραφικά και ιστορικά , προστατεύοντας την απο τις γλωσσικές αλλαγές που επηρέασαν άλλες περιοχές.

Η μανιάτικη διάλεκτος παρά τη σύνδεση με την αρχαία ελληνική, δεν έμεινε ανεπηρέαστη από άλλες γλώσσες, γεγονός που υπογραμμίζει τη δυναμική φύση της γλωσσικής εξέλιξης ακόμη και σε σχετικά απομονωμένες κοινότητες. Η ισχυρή αίσθηση πολιτιστικής ταυτότητας και το ανθεκτικό πνεύμα των Μανιατών  πιθανότατα συνέβαλαν καθοριστικά στη διατήρηση της μοναδικής τους διαλέκτου, θεωρώντας την ως αναπόσπαστο κομμάτι της κληρονομιάς τους.

Η γοητεία των μανιάτικων λέξεων έγκειται στην ικανότητά τους να μας συνδέουν με ένα μακρινό παρελθόν, προσφέροντας πολύτιμες γνώσεις για την εξέλιξη της γλώσσας και του πολιτισμού.

Μια σειρά από άλλες χαρακτηριστικές μανιάτικες λέξεις, όπως “λεχιάζω” (καίω, για φαγητό), “φουμπάω” (ορμώ απειλητικά), “τηγανίδα” (λαλάγγι), “κουταλίδα” (επίσης τηγανίτα), “μπουζία” (γουρούνια), “πιζοκιούμι” (αυχένας), “τσαραμώνομαι” (γκρεμίζομαι), “λουρία/χταΐρια” (λωρίδες γης, πεζούλες), “σουλιμάς” (δηλητήριο), “κρόω” (χτυπώ, δέρνω), “λαλούδα” (στρογγυλή λευκή πέτρα), “ανακωλώνω” (ανακατεύω, μετακινώ), “στουπέλα” (χιονοστιβάδα), “αρδικολόι” (κυνήγι ορτυκιών), “σκαρφία” (κλήροι, λαχνοί) και “καμπινάρι” (ανοιχτός) , υπογραμμίζουν τον ευρύ φάσμα του μοναδικού λεξιλογίου της μανιάτικης διαλέκτου, επηρεάζοντας διάφορες πτυχές της καθημερινής ζωής και του πολιτισμού.   

Παρότι η μανιάτικη διάλεκτος έχει βαθιές ρίζες στην αρχαία ελληνική, δεν είναι απρόσβλητη από εξωτερικές επιρροές. Κατά τη διάρκεια της ιστορίας της, η επαφή με άλλες γλώσσες άφησε το σημάδι της στο λεξιλόγιό της. Για παράδειγμα, στην πηγή αναφέρονται τουρκικές και ιταλικές/βενετικές επιρροές στα μανιάτικα επώνυμα, γεγονός που υποδηλώνει πιθανές γλωσσικές δανειοληψίες.(Κατσία τα γατιά εμφανώς από το cat =γάτα)

1.  ΛΕΞΕΙΣ ΜΑΝΙΑΤΙΚΗΣ ΝΤΟΠΙΟΛΑΛΙΑΣ

Ανασκουμπούτα = Τούμπα. «τον έφερα ανασκουμπούτα».

Αντιβαδιάζω = Κοροϊδεύω, ξεγελώ, εξαπατώ. (Μανιάτικη λέξη).

Αντραμάκι = Φόρα στο ξεκίνημα «πήρε αντραμάκι».

Βασιλίκι = Παιδικό παιχνίδι με κότσι αρνιού ή κατσικιού.

Βολοκόπος = Αυτός που ακολουθούσε το ζευγολάτη και με την αξίνα του θρυμμάτιζε το χώμα.

Βρουλέα = Πλατύγυρο καπέλο φτιαγμένο από χοντρό «πλεμάδι».

Γηστέρνα = Υπόγεια υδατοδεξανενή που γέμιζε με νερό βροχής.

Γουρνοπούλα, = γουρουνόπουλα

Δίκορος = αυτός που έχει δύο κλαδιά.

Διχαλωτός. (Μανιάτικης προέλευσης).

‘Εγιουρναν = άλλαζαν δρόμο και σταματούσαν κάπου

Έχω δικοσύνη = Είμαι συγγενής.

Κλωσσούδες = οι κότες που κλωσάνε (επωάζουν) αυγά.

Κοτοκάθια = εκεί που κούρνιαζαν οι κότες τη νύχτα.

Κορώνα μου= η πιο χαρακτηριστική προσφώνηση στη Μάνη! =Στολίδι μου, κόσμημα μου , ομορφιά μου.
Για τις γυναίκες ίσχυε το κορωνίτσα μου με την ίδια ασφαλώς έννοια.

Καμπωχιάρης-Εκείνος που παραμένει σιωπηλός ή που κρύβεται.
Καρκατσίλα=Η κουτσουλιά.
Κιαπέου=Και μετά, ύστερα τι έγινε;
Καμπουρίζου= Κακολογώ, ειρωνεύομαι κάποιον

Κοτρωνιά= Το χρησιμοποιούσαν όταν απειλούσαν για χτύπημα με κοτρώνα.
Καζίκα= Συναντάμε τις λεγόμενες καζίκες και στα λαγκάδια.
Καταπά= Έλα εδώ!
(έλα κορώνα μου καταπά”)
Καμπώνομαι+Σημαίνει σιωπώ.
Κρόου=κουτουπώνω , χτυπώ!”
Κακοπάτζαλο= Εκείνος που είναι αδέξιος στη συμπεριφορά.
Καλεστική= φράση που χρησιμοποιούν για κάλεσμα σε  χαρμόσυνο
κυρίως γεγονός, γάμο , η αρραβώνα .
Ιχιτά μου=ευχαριστήθηκα, αλλά  με ειρωνική διάθεση!
Κακαγροίκητος= απείθαρχος

Καμπινάρι=Η λέξη  χρησιμοποιούμε όταν αφήνουμε το σπίτι ανασφάλιστο.
Καμπουρίζου=Κακολογώ, ειρωνεύομαι κάποιον

Λαβελαρώνω=Επιτίθεμαι,ορμώ

Λουρία/χταΐρια=λωρίδες γης, πεζούλες

Κρόω=χτυπώ

Λεγνεύτηκα = Έπαθα μεγάλο κακό

Μπάκα = κοιλιά.

Λαλούδα=Άσπρη στρογγυλή

Μυθίες = Μικρά παραμυθάκια

Νέμα = Το νήμα, η κλωστή

Ντελέγκα – Ντελέγκα = Γρήγορα – γρήγορα.

Ξαχιούρης = Ο σκορποχέρης, ο σπάταλος.

Ορδινιά = Προετοιμασία .

Πελενά = Τετράγωνο ύφασμα, δίπλωναν διάφορα πράγματα και την

ζαλωνόντουσαν

Πιζοκιούμι=Αυχένας

Ρέφουλο = Πνοή, φύσημα αγέρα.

Ρόμπα = Ο ξεφτύλας, ρεζίλης ευτελής. ( ξεκίνησε από τη Μεσσηνία)

Στουπέλα=Χιονοστιβάδα

Σφελίδα = Στενόμακρο κομμάτι κυρίως ψωμιού/τυριού

Τίκλα = Πλάκα από σχιστόλιθο για ψήσιμο πίτας.

Τσαραμώνομαι=γκρεμίζομαι

Τράφος = Τείχος που χωρίζει δύο ανισόπεδα λαχίδια χωραφιού

Τσαγανά – τσαγανά = Σιγά – σιγά αθόρυβα. «Ήρτες τσαγανά – τσαγανά»

Φουμπάω=ορμάω

Χαρανιάστρες = Εκεί που έβραζαν τα λούπινα. Οι λιάστρε

 Η μανιάτικη διάλεκτος διαδραματίζει έναν κεντρικό ρόλο στη διατήρηση και τη μετάδοση της μοναδικής πολιτιστικής κληρονομιάς και της ταυτότητας της κοινωνίας της Μάνης από γενιά σε γενιά. Λειτουργεί ως ζωτικός σύνδεσμος με το παρελθόν, ενσωματώνοντας τις παραδόσεις, τις αξίες και την κοσμοθεωρία του μανιάτικου λαού.

Η χρήση της συνεχίζεται σε συγκεκριμένες πολιτιστικές παραδόσεις, όπως στα συγκινητικά μοιρολόγια -σημαντικό μέρος των ταφικών τελετουργιών της Μάνης. Αυτό καταδεικνύει τον ζωντανό και λειτουργικό ρόλο της διαλέκτου στην κοινότητα, όχι απλώς ως ένα αντικείμενο ακαδημαϊκής μελέτης, αλλά ως ένα ενεργό συστατικό της πολιτιστικής έκφρασης.   

Επιπλέον, η μανιάτικη διάλεκτος συχνά συνδέεται με ένα χαρακτηριστικό “λακωνικό” ή συνοπτικό τρόπο ομιλίας, παραπέμποντας στη φημισμένη συντομία των αρχαίων Σπαρτιατών (που κατοικούσαν στην ίδια περιοχή).